AI Trong Y Học

Gần đây, có rất nhiều tiên đoán rằng AI sẽ thay thế bác sĩ. Mỗi lần có một mô hình AI mới ra đời với khả năng đọc phim, phân tích xét nghiệm hay trả lời câu hỏi y khoa ngày càng chính xác, mạng xã hội lại rộ lên những câu kiểu: “10 năm nữa bác sĩ sẽ thất nghiệp”, “AI khám bệnh còn giỏi hơn người”, hay “sau này chỉ cần nhập triệu chứng vào máy là ra chẩn đoán”. Thật ra nếu chỉ nhìn vào tốc độ phát triển của AI vài năm gần đây thì cảm giác lo lắng đó cũng không phải vô lý.

AI hiện nay đã có thể đọc Điện tâm đồ (ECG), phát hiện tổn thương trên Xquang, phân tích CT Scanner, đọc hàng ngàn bài nghiên cứu y khoa trong vài phút, tổng hợp guideline mới gần như tức thì và trong một số bài test lý thuyết chắc chắn đạt điểm cao hơn khá nhiều bác sĩ cả trẻ lẫn già. Nếu nghề bác sĩ chỉ đơn giản là nhớ kiến thức, đọc dữ liệu rồi đưa ra đáp án đúng sai thì AI đúng là rất đáng sợ, không sớm thì muộn sẽ vượt khả năng của con người.

Nhưng vấn đề trên thực tế y học chưa bao giờ đơn giản như vậy.

Bệnh nhân bước vào phòng khám thường chỉ nói: “Dạo này em mệt”, “Tôi thấy tức ngực”, “Mấy hôm nay thấy người không ổn”. Và từ những thứ rất mơ hồ đó, bác sĩ phải bắt đầu một quá trình suy luận khá phức tạp.

Có người đau ngực vì nhồi máu cơ tim. Có người đau ngực vì trào ngược dạ dày. Có người chỉ than mệt nhẹ vài tuần nhưng sau đó phát hiện ung thư giai đoạn muộn. Và cũng có những bệnh nhân xét nghiệm chưa quá xấu nhưng bác sĩ nhìn vào đã cảm thấy: “Ca này có gì đó không bình thường.”

Nghe hơi cảm tính, nhưng lâm sàng luôn muôn hình vạn trạng và thật sự có những việc rất cần cái gọi chung là KINH NGHIỆM.

Vì nghề y không chỉ là xử lý dữ liệu. Nó còn là xử lý con người — với cảm xúc, nỗi sợ, hoàn cảnh sống, tài chính, gia đình, tính cách, văn hóa và cả những điều rất khó lượng hóa bằng thuật toán.

Cùng một bệnh ung thư nhưng một người 35 tuổi có con nhỏ, một cụ già 92 tuổi, một bệnh nhân sống một mình hay một người chấp nhận mọi thứ chỉ để kéo dài thêm vài tháng … thì quyết định điều trị tối ưu có thể hoàn toàn khác nhau. AI có thể đề xuất hướng dẫn (guideline) tốt nhất. Nhưng “đúng về mặt y khoa” chưa chắc đã là “phù hợp nhất với con người đó”. Và đó là tầng rất khó của y học. Ví dụ dễ hiểu, với một bác sĩ lâm sàng kinh nghiệm chỉ cần ống nghe và một hình ảnh điện tim có thể chẩn đoán được nhồi máu cơ tim cấp nhưng với AI chắc chắn phải làm thêm các xét nghiệm tốn tiền và thời gian vàng của người bệnh.

Một điều quan trọng khác, các dữ liệu "nạp" vào để AI xử lý đều do con người lựa chọn. Chỉ một chi tiết sai AI có thể rẽ ra một đường hoàn toàn khác, trong khi đó người bác sĩ với kinh nghiệm của mình nhận thấy những việc bất hợp lý ngay từ dữ liệu ban đầu như hỏi bệnh hay kết quả xét nghiệm, chụp chiếu. Ví dụ như một bệnh nhân đau ngực mô tả đúng như sách giáo khoa, cơn đau ngày càng tăng, AI chắc chắn sẽ đề xuất phải chụp động mạch vành cấp cứu. Vậy nhưng với một bác sĩ kinh nghiệm sẽ đặt nghi vấn vì “bệnh nhân không hoảng hốt mà kể triệu chứng rất rành mạch như hệt lý thuyết”. Hỏi kỹ ra đây là một trường hợp hoang tưởng đã nhiều lần vào các bệnh viện khác "thử tài" các bác sĩ. Trường hợp này không cần chụp động mạch vành mà cần khám bác sĩ tâm bệnh!

Một hiểu lầm khá phổ biến nghĩ rằng bác sĩ giỏi chủ yếu vì họ nhớ rất nhiều kiến thức. Thật ra thời đại Internet đã làm thay đổi điều này từ rất lâu. Kiến thức ngày nay gần như ai cũng có thể tra cứu. Điều khiến một bác sĩ giỏi khác biệt thường nằm ở khả năng ưu tiên thông tin, nhận ra điều bất thường giữa hàng đống dữ kiện, quản lý chúng và ra quyết định khi dữ liệu còn chưa đầy đủ.

Có những lúc bác sĩ phải quyết định trong vài phút, thậm chí vài chục giây, trong khi thông tin vẫn còn thiếu rất nhiều. Một trường hợp phụ nữ trong lứa tuổi sinh đẻ, chậm kinh hơn tháng, vào viện trong tình trạng sốc mất máu. Bác sĩ nhiều kinh nghiệm sẽ quyết đoán đẩy lên phòng mổ không cần đợi siêu âm hay kết quả test Bêta - HCG. Sự khác biệt 5 - 10 phút có khi là mạng sống người bệnh hoặc cả vài lít máu phải truyền thêm. Vai trò bác sĩ trong cấp cứu chắc chắn còn rất lâu AI có thể thay thế được.

Thật ra điều đáng sợ nhất không hẳn là AI thay bác sĩ. Mà là AI có thể khiến ngành y phải đối diện với một câu hỏi khá nhạy cảm: phần nào trong công việc của bác sĩ thật sự cần đến con người, và phần nào chỉ là lao động tri thức mang tính lặp lại được khoác áo chuyên môn?

Thật ra nhiều bác sĩ hiện nay không kiệt sức hoàn toàn vì chuyên môn. Họ kiệt sức vì hàng núi việc không tên như: làm bệnh án, giải trình bảo hiểm y tế, hay giao ban, họp hành ... . Có những ngày bác sĩ nhìn màn hình máy tính còn nhiều hơn nhìn mặt bệnh nhân. Có những buổi trực, thời gian gõ hồ sơ đôi khi còn nhiều hơn thời gian ngồi hỏi bệnh.

Nếu AI giúp giảm bớt những phần cơ học đó để bác sĩ quay lại tập trung vào bệnh nhân thật sự, thì biết đâu AI không làm y khoa mất tính người hơn… mà ngược lại.

Dĩ nhiên nói như vậy không có nghĩa AI sẽ không tác động mạnh mẽ đến nghề y. Ngược lại, bác sĩ nghĩ AI sẽ thay đổi ngành này sâu hơn bất kỳ công nghệ nào trước đây. Những công việc nhiều dữ liệu, workflow chuẩn hóa, nhiều hình ảnh, ít giao tiếp trực tiếp và ít thủ thuật sẽ bị AI ảnh hưởng rất mạnh. Ví dụ như đọc ECG, hỗ trợ đọc Xquang, tổng hợp bệnh án, nhắc guideline, theo dõi bệnh mạn tính hay telemedicine cơ bản...

Tương lai rất có thể nhiều ca tăng huyết áp, tiểu đường ổn định hay follow-up định kỳ sẽ được AI hỗ trợ cực mạnh. Nhưng ở chiều ngược lại, những lĩnh vực như ICU, cấp cứu, ngoại khoa, can thiệp, chăm sóc cuối đời, các ca đa bệnh lý phức tạp hay những quyết định “vùng xám” về đạo đức và chuyên môn thì vai trò con người vẫn còn rất lớn.

Theo bác sĩ, điều có khả năng xảy ra trước tiên không phải là “AI thay bác sĩ”, mà sẽ phân loại: “Bác sĩ biết dùng AI sẽ thay bác sĩ không biết dùng AI.” Một bác sĩ biết tận dụng AI sẽ có lợi thế rất lớn trong tương lai. Giống như máy tính không làm kế toán biến mất, nhưng làm thay đổi hoàn toàn cách kế toán làm việc.

Có một nghịch lý khá thú vị là: càng công nghệ hóa, con người đôi khi lại càng cần cảm giác “có con người ở đó”. Khi đứng trước bệnh nặng, rất ít người thật sự muốn hoàn toàn giao mạng sống của mình cho một cái màn hình lạnh tanh. Người ta vẫn muốn được nhìn ánh mắt bác sĩ, được giải thích, được trấn an và được cảm thấy rằng có ai đó đang cùng chịu trách nhiệm với mình trong khoảnh khắc mong manh nhất của cuộc đời.

AI có thể đọc hàng triệu ECG trong vài phút. Nhưng nhiều khi thứ làm bệnh nhân bớt sợ lại chỉ là một câu rất đơn giản: “Yên tâm, bác sĩ đang ở đây.” Ai từng nằm viện hoặc đã chăm sóc người bệnh nặng chắc sẽ hiểu cảm giác đó.

Có lẽ tương lai của y khoa sẽ không phải là “human versus AI”, mà là “human + AI”. AI rất mạnh về tốc độ, trí nhớ, dữ liệu và ghi nhớ hướng dẫn, bản quyền. Con người vẫn mạnh ở sự đồng cảm, trực giác xã hội, khả năng hiểu hoàn cảnh, đạo đức và việc ra quyết định trong những vùng mơ hồ của cuộc sống. Mà trớ trêu thay, phần khó nhất của y khoa thường lại nằm chính ở những vùng mơ hồ đó.